Sigara içmeyen bir kişinin akciğer kanseri tedavisi için devletin kasasından çıkan para, yıllardır sigara satan şirketlerin hanesine yazılan bir kâr olarak görülüyor. Sağlık Bakanlığının üzerinde çalıştığı yeni yasa taslağı, tam da bu noktada bir zihniyet değişimini gündeme getiriyor. Tütün mamulleri, elektronik sigaralar ve ısıtılmış tütün ürünlerini kapsayan düzenleme, sigaradan kaynaklanan hastalıkların sağlık bütçesinde açtığı milyarlarca liralık açığı tütün şirketlerine ödetmeyi hedefliyor. Bu hedefin arkasında ise on dört yıl önce Filipinler’de başlatılan ve dünya literatürüne giren bir vergi reformu duruyor. Tütün kullanımının çok yaygın olduğu ülkelerden biri olan Filipinler, 2012 yılında uygulamaya koyduğu düzenleme ile sigara ve alkolden toplanan ek vergileri doğrudan sağlık bütçesine yönlendirdi.
Yeni taslakta çocukları, gençleri ve hiç sigara içmemiş kişileri korumayı amaçlayan çok sayıda madde yer alıyor. Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder, bu maddeler arasında sigaranın yol açtığı hastalıkların masrafını tütün endüstrisine yükleyen bir sağlık vergisi düzenlemesinin de bulunduğunu söyledi. Ergüder, sistemin dünyadaki başarılı örneklerine işaret ederek, tütün devlerinin sebep oldukları hastalıkların faturasını ödemek zorunda kaldığı tarihî bir süreci hatırlattı. Dünya genelinde tütün ürünlerinden toplanan vergi gelirlerinin doğrudan genel bütçeye gitmediği, bunun yerine sağlık hizmetlerine, tütünle mücadele çalışmalarına ya da genel sağlık sigortası fonlarına ayrıldığı yaklaşık 48 ülke var. Bu ülkelerin ortak noktası, sigara parasının bir kısmını sigaranın yol açtığı tahribatı onarmaya ayırmaları.
Bu yaklaşımın en bilinen örneklerinden biri Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşandı. 1998 yılında alınan bir mahkeme kararı, Amerikan Hükûmeti Sağlık Bakanlığının sigara firmalarını 202 milyar dolar tazminata mahkûm etmesiyle sonuçlandı. Kararın özü, hastalık masraflarının şirketlere ödetilmesiydi. Benzer uygulamaların Filipinler, Tayland ve Brezilya gibi ülkelerde kurumsallaştığını belirten Prof. Dr. Ergüder, “Filipinler bu sistemin dünyadaki en popüler örneklerinden biridir” dedi. 2012 yılında yürürlüğe giren vergi reformu ile tütün ve alkolden alınan vergilerin katlanarak artırıldığını anlatan Ergüder, elde edilen gelirlerin doğrudan sağlık bütçesine aktarıldığını ve düşük gelirli milyonlarca vatandaşın ücretsiz sağlık hizmeti almasının sağlandığını kaydetti. Uygulamanın ardından ülkede sigara kullanım oranının yüzde 15 seviyelerine gerilediği ifade ediliyor. Tayland ve Brezilya’da da benzer modeller yürütülüyor.
İsviçre ise farklı bir yöntem izliyor. Piyasaya sürülen her sigara paketi için alınan değişmeyen bir tutar, doğrudan Tütün Önleme Fonu’na gidiyor. Bulgaristan, Kosta Rika ve Panama’da ise tütün vergilerinin yasalarla belirlenen bir oranı, tütün bağımlılığı tedavisine, kanser enstitülerine veya bağımlılıkla mücadele eden ulusal kurumlara aktarılıyor. Bu ülkelerdeki ortak mantık, sigara satışından doğan gelirin bir bölümünü sigaranın açtığı yaraları sarmaya ayırmak. Türkiye’de de benzer bir sağlık fonu veya vergisinin devreye girmesi halinde, paket başına eklenecek küçük meblağların devasa bir kaynak oluşturabileceği belirtiliyor. Sağlık fonu adıyla gündeme gelen ek vergi modelinde, Filipinler’in 2012 yılında yürürlüğe giren yasası örnek alınıyor.
Taslağın henüz yasalaşmadığı ve kamuoyunda tartışılmaya devam ettiği belirtiliyor. Düzenlemenin tütün ürünlerinin yanı sıra elektronik sigaralar ve ısıtılmış tütün mamullerini de kapsaması, kapsamın genişliği açısından önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Sağlık bütçesinde sigara kaynaklı hastalıklar için harcanan paranın milyarlarca lirayı bulduğu ifade edilirken, bu yükün doğrudan tütün endüstrisine aktarılması halinde hem kamu maliyesinin rahatlayacağı hem de sigara tüketiminin azalacağı öne sürülüyor. Prof. Dr. Ergüder’in aktardığı verilere göre, vergi gelirlerini sağlık fonlarına tahsis eden ülkelerde sigara kullanım oranlarında belirgin düşüşler kaydedilmiş durumda.
